Co kształtuje krajobraz Ziemi

Kategoria: Szerokie horyzonty Opublikowano: piątek, 30 listopad 2012 Renata Kuroczycka

Pejzaż naszej planety uległa ciągłym zmianom. Nauka o formach rzeźby powierzchni Ziemi oraz procesach, które ją tworzą i przekształcają nazywana jest geomorfologią. Ta szeroka gałąź wiedzy zajmuje się opisem (morfografia), pomiarem (morfometria), genezą (morfogeneza) oraz wiekiem (morfochronologia) wszystkich naturalnych form, tworzących wierzchnią skorupę planety. Geomorfologia jest nauką interdyscyplinarną, łączącą wiadomości zarówno z nauk geograficznych, jak i geologicznych.

 

Najogólniej procesy kształtujące powierzchnię Ziemi dzieli się na dwa rodzaje:
· procesy wewnętrzne (czyli endogeniczne) – wywołane działaniem czynników pochodzących z wnętrza skorupy ziemskiej, np. wulkany, trzęsienia ziemi, ruchy płyt tektonicznych itp.,
· procesy zewnętrzne (czyli egzogeniczne) – wywołane działaniem czynników zewnętrznych, np. słońca, wody, wiatru, lodu itp.

 

Oba procesy - engogeniczny i egzogeniczny - są sobie przeciwstawne. Jeden "blokuje" działalność drugiego. Gdyby zabrakło procesów endogenicznych, wówczas działanie wiatru, wody i słońca doprowadziłoby do całkowitego wygładzenia powierzchni planety. Z czasem nawet największe góry uległby procesowi erozji („zwietrzenia", „zmycia") i całe środowisko stałoby się płaskie. Jeśli zaś wygasłyby procesy egzogeniczne, to ruchy podpowierzchniowe wytworzyłyby skalisty, pofałdowany krajobraz o wielkich różnicach wysokości, zupełnie nieprzyjazny dla życia. Strzeliste szczyty opadałyby niemal pionowo do głębokich dolin, a niziny i łagodne stoki należałyby do rzadkości. Większa część lądów na Ziemi przypominałaby Himalaje. Natomiast wspólne działanie czynników wewnętrznych i zewnętrznych utrzymuje ewolucję rzeźby Ziemi w stanie dynamicznej równowagi, dzięki czemu żywe organizmy mają zapewnione różnorodne warunki do rozwoju.

Ciągła „obróbka" powierzchni wpisuje się w cykl geograficzny, który zależy od konkretnego środowiska klimatycznego. Na obszarach suchych, pustynnych dominuje działanie wiatru, tereny wilgotne kształtowane są głównie przez wodę, zaś w klimacie arktycznym „naczelnym architektem" krajobrazu jest lód.

 

Oddzielnym i coraz ważniejszym czynnikiem kształtującym powierzchnię Ziemi, jest działalność człowieka. W miejscach, gdzie kiedyś rosły olbrzymie lasy, dzisiaj rozciągają się wielomilionowe miasta. Brzegi rzek są regulowane lub zupełnie zmieniane. Wielkie zapory tworzą nowe zbiorniki wodne o rozmiarach dużych jezior. Działania te mają ogromny wpływ na całą planetę, gdyż   przyrodzie wszystko jest ze sobą powiązane. Zmiana rzeźby powierzchni równocześnie pociąga za sobą zmiany klimatu. Tam, gdzie powstają wielkie tamy oraz sztuczne zbiorniki wody, zmienia się wilgotność powierza, co stwarza zupełnie inne warunki dla dotychczasowej fauny i flory. Część roślin i zwierząt nie potrafi się do nich dostosować, więc giną lub emigrują, a ich miejsce zajmują inne organizmy. Tym samym zmianie ulega cała miejscowa biosfera. Im więcej obszarów dotkniętych jest intensywną działalnością człowieka, tym większe zmiany środowiskowe zachodzą w naturze.

 

Cały łańcuch przyczyn i skutków wzajemnego oddziaływania na siebie wszystkich czynników kształtujących krajobraz Ziemi, jest stałym przedmiotem badań wielu gałęzi nauki. Powstały nawet specjalne programy komputerowe, symulujące działalność człowieka oraz procesów engo- i egzogenicznych, które mają ułatwić przewidzenie ich wpływu na dane środowisko. Jednak zależności zachodzące w przyrodzie są tak skomplikowane, że nawet najlepszy program nie jest w stanie określić wszystkich elementów, jakie ulegną zmianie. A w naturze czasem wyeliminowanie jednego tylko, malutkiego ogniwa łańcuszka, może prowadzić do zupełnej degradacji otoczenia.