Od mitologii do filozofii

Kategoria: Rozwój osobowy Opublikowano: środa, 26 wrzesień 2012 Renata Kuroczycka

Filozofia jako nauka narodziła się Grecji, ale jej początki są dużo starsze. Myśl filozoficzna powstała wraz pierwszymi pytaniami człowieka: skąd się wziął świat, co jest przyczyną naszego istnienia i jaki sens ma ludzkie życie.

Najwcześniejszymi próbami odpowiedzi na te pytania są mity kosmogoniczne, przedstawiające bóstwa oraz sposób stworzenia świata. Systemy mitologiczne rozwinęły się we wszystkich – nawet najbardziej prymitywnych – kulturach, co dowodzi, że zastanawianie się nad racjonalnym wytłumaczeniem istnienia przyrody oraz człowieka jest ogólnoludzką cechą charakterystyczną. Wiele kultur poprzestało na rozbudowanej mitologii, np. amerykańscy Indianie czy aborygeni w Australii, jednak „zdziwienie światem" było tak wielkie, że wcześniej czy później musiało dojść do bardziej zaawansowanych prób wyjaśnienia „problemu życia". W następstwie myślenia mitologicznego w wielu społeczeństwach ukształtowały się wierzenia religijne, które o wiele lepiej porządkowały rzeczywistość niż mity. Religia dawała spójny obraz stworzenia świata oraz człowieka, ale i ona miała pewne niedostatki: nie udzielała odpowiedzi na pytania „z czego zbudowana jest natura", „dlaczego przyroda bywa tak zmienna" lub „na jakiej zasadzie działa człowiek"? Zagadnienia te pasjonowały wielu starożytnych mędrców, którzy próbowali znaleźć naturalne wyjaśnienia procesów zachodzących w przyrodzie, bez odwoływania się do religii czy mitologii. Tak narodziła się filozofia.

 

Narodziny filozofii przyrody

Warunki historyczno-polityczne oraz kulturalno-społeczne sprawiły, że pierwsza myśl filozoficzna zrodziła się w Grecji ok. VII-V w. p.n.e. Nazwa pochodzi od greckich słów philos/filos = „miłośnik", „umiłowanie" oraz sophia/sofia = „mądrość". Filozofia oznacza więc „umiłowanie mądrości", poszukiwanie wiedzy, dążenie do zrozumienia świata i zasad jego działania. W zakresie zainteresowań pierwszych filozofów znalazła się przyroda: skąd się wzięła, co jest jej istotą, jakimi prawami się rządzi, jak jest zbudowana itp. Z tego powodu doktryna ta nazywana jest filozofią przyrody. W początkowym okresie wyodrębniły się dwa ośrodki: joński (Jonia, miasto-państwo, kolonia grecka na wybrzeżach Azji Mniejszej) oraz italski. Członkowie szkoły jońskiej w badaniu natury nawiązywali do obserwacji i doświadczenia oraz bezpośredniego, rozumowego poznania, zaś nurt italski w większym stopniu odwoływał się do mitów, wierzeń religijnych i poezji.
Za głównych przedstawicieli jońskiej filozofii przyrody uznaje się Talesa, Anaksymandra i Anaksymanesa, działających w jońskim mieście Milecie (stąd druga, oboczna nazwa – filozofia milezyjska).

 

Tales i „teoria wody"

Tales – grecki matematyk i przyrodnik, wiele podróżował po świecie; żył prawdopodobnie w latach 624-548 przed Chr. Jest postacią na pół legendarną, gdyż skąpe wzmianki o nim pochodzą z późniejszego okresu, wiele lat po jego śmierci. Tradycja przypisuje mu zapoznanie Greków z egipską geometrią. Stał się sławny dzięki przepowiedzeniu zaćmienia Słońca w 585 r. p.n.e. Uważa się go za najważniejszego z filozofów jońskich, który jako pierwszy stworzył usystematyzowany zarys nauki o przyrodzie, czym położył podwaliny pod teorię filozofii przyrody.

Główne pytanie Talesa brzmiało: jaki był początek przyrody, skąd ona się wzięła? Filozof szukał ciała (wówczas nie istniało jeszcze pojęcie materii), które było na początku, ale być może przestało istnieć, bo przetworzyło się w inne rodzaje substancji. Obserwując życie na ziemi, filozof zwrócił uwagę na szczególną rolę wody. Wszystko co żyje, potrzebuje wilgoci. Zarodki każdej rośliny i zwierzęcia są mokre, zaś pokarm zwykle jest soczysty. Martwe organizmy gniją, czyli z powrotem „wracają" do stanu wilgotnego. Wywnioskował zatem, że to właśnie woda jest owym życiodajnym pierwiastkiem, od którego świat bierze swój początek, z którego się składa i do którego na koniec powraca. Z wody też narodziły się wszelkie inne pierwiastki, w tym podstawowe naturalne żywioły: ogień, ziemia i powietrze. Tales zauważył również stałe zmiany w przyrodzie: naprzemienność pór roku, cykl zarodek -dojrzała postać-obumarcie, zjawiska typu zamarzanie wody w lód i jego topnienie z powrotem w wodę itp. Na podstawie tych obserwacji doszedł do wniosku, iż zdolność do zmian („poruszanie się", „ruch") jest zasadniczą własnością przyrody, objawem jej życia oraz duszy. Cała natura jest ożywiona, czyli przyroda jest nieodłączna od życia, a żywioł wody w procesie transformacji przemienia się w inne ciała i substancje.
Filozofię Talesa rozwinął jego uczeń – Anaksymander, wzbogacając ją swoimi spostrzeżeniami oraz budując na niej własny system myślowy.

 

Anaksymander i „zasada bezkresu"

Anaksymander – następca Talesa, najprawdopodobniej żył w latach 610-547 przed Chr. Z jego dzieł zachowały się tylko nieliczne fragmenty. Uważa się, że napisał pierwsze w Grecji dzieło filozoficzne „O przyrodzie". Miał być także twórcą pierwszej mapy świata oraz autorem twierdzenia, że gwiazdy widoczne z Ziemi krążą wokół Gwiazdy Polarnej.

Anaksymander rozwinął talesowskie pojęcie początku świata. Poszukiwał pierwotnego ciała (materii), ale z przekonaniem, iż nie mogło ono ulec istotnym zmianom, bo skoro było – siłą rzeczy musi istnieć nadal. Zaobserwował jak jeden żywioł potrafi wpłynąć na drugi: powietrze wysusza wodę, woda gasi ogień, ziemia wchłania wodę itp. Wyciągnął z tego wniosek, że woda nie może być ową podstawową zasadą, lecz jest równorzędna pozostałym żywiołom. Filozof przyjął więc inny początek świata – bezkres (apeiron). Wszystko wyłoniło się z pewnej „nieokreśloności", a nasz świat jest tylko jednym ze światów, które powstają i giną w „bezkresie". Bezkres, czyli arche (praelement) istniał na początku i nadal istnieje, gdyż właśnie z niego kształtuje się przyroda. Jest też bezgraniczny, bo inaczej szybko uległby wyczerpaniu. Anaksymander odrzucił talesowską ideę transformacji żywiołów w inne substancje. Według niego świat powstawał z przeciwieństw: ciepło-zimno, suchość-wilgotność itd. Wszelkie narodziny to rozdzielanie się przeciwieństw, a każda śmierć to ponowne łączenie się ich w bezkształtnym bezkresie. Proces dzielenia się i łączenia możliwy jest dzięki wiecznemu ruchowi, który jest nieodłączną cechą kosmosu. Rozwijając swoją teorię filozof opisał proces powstania świata: ciepło i zimno wytworzyły różne stany skupienia, dzięki czemu najpierw powstała gęsta Ziemia, potem ciekła woda, następnie porywiste powietrze, a na końcu lotny ogień.
Poglądy Anaksymandra przyjął i zmodyfikował trzeci z wielkich jońskich filozofów przyrody – Anaksymanes.

 

Anaksymanes i „żywioł powietrza"

Anaksymanes – uczeń Anaksymandra; żył prawdopodobnie w latach 585-525 przed Chr. Nie zachowało się żadne z jego dzieł. Światopogląd filozofa znany jest dzięki informacjom zawartym w pismach Diogenesa Laertiosa.

Anaksymanes zaakceptował główne poglądy Anaksymandra: świat jest bezkresny, a napędem zachodzących w nim zmian jest wieczny ruch. W odróżnieniu od poprzednika uważał jednak, że podstawową zasadą, z której się wszystko wyłoniło nie jest „bezkresna nieokreśloność", lecz powietrze lub mgła. Filozof znał talesowski żywioł wody, ale był zdania, iż woda to po prostu mocno zagęszczone powietrze. Zaobserwował bowiem gęstniejące chmury (czyli powietrze!), z których padał deszcz. A więc woda powstała z powietrza. Kiedy zaś woda zgęstnieje jeszcze bardziej, zamienia się w ziemię. Ogień z kolei to bardzo mocno rozrzedzone powietrze.
Anaksymandrowska koncepcja bezgranicznego bezkresu zyskała nowy wymiar: bezkres wypełniony jest powietrzem, bo tylko ono jest nieograniczone, odzwierciedla także istotę życia – ducha oraz duszę świata i ludzi. Obserwacje przyrody przywiodły Anaksymanesa do wniosku, że natura stanowi jedność. Skoro wszystkie ciała (materia) zbudowane są z tej samej powietrznej substancji, muszą one pozostawać ze sobą w stałej łączności, przechodzić jedne w drugie, wpływać na siebie nawzajem. Filozof zauważył także fizyczny związek pomiędzy temperaturą a stanem skupienia. Według jego teorii ogień był ciałem najgorętszym i najbardziej rozrzedzonym, zaś kamień – najzimniejszym i najgęstszym. Badając powietrze Anaksymanes zajął się również meteorologią. Opracował wyjaśnienia dotyczące fizycznych aspektów powstawania wiatru, deszczu, gradu i śniegu. Zaobserwował działanie słońca na tworzenie się tęczy oraz wpływ nagrzewania i ochładzania skorupy ziemskiej na występowanie trzęsień ziemi. Odkryte przez niego zjawiska fizyczne potwierdziła później fizyka.

 

Charakterystyczne cechy jońskiej filozofii przyrody

Filozofia przyrody miała prawie wyłącznie charakter kosmologiczny. Zajmowała się początkiem powstania świata, wyjaśnieniem „jak to się stało?". Pytanie „dlaczego?" jeszcze nie padło. Człowiek, jako centralny podmiot filozofii pojawił się później. Filozofów-przyrodników nie zajmowały humanistyczne kwestie moralności i etyki ani dylematy sumienia. W okresie swego powstawania filozofia skupiła się na otoczeniu, w którym przyszło żyć ludziom.
Pierwsi filozofowie przyrody bardzo uważnie obserwowali otaczający ich świat. Nie polegali na mitologicznym czy religijnym wyjaśnieniu zachodzących w nim zjawisk, lecz opierali się za własnym rozumie, doświadczeniu oraz logice skutku i przyczyny. Starali się znaleźć odpowiedzi na pytania o początek świata, określić prawa natury i zrozumieć rządzące nią procesy.
W oparciu o poczynione przez siebie obserwacje przyjęli za pewnik, że świat powstał z czegoś. Musiał być jakiś jeden rodzaj pierwotnej substancji (żywiołu), z której wyłoniły się wszystkie inne rzeczy; musiało istnieć coś, co było od zawsze. Tę pierwszą substancję nazwali „zasadą" (arche, „praelement") – z niej brały swój początek wszelkie rzeczy i zjawiska w przyrodzie.
Filozofów-przyrodników interesowały również „zasady działania świata". Badając naturę widzieli, że zachodzą w niej nieustanne zmiany. Ale w jaki sposób są one możliwe? Jak pewna substancja może zamienić się w zupełnie inną? Na podstawie obserwowanych zjawisk przyrodniczych doszli do wniosku, że istotą wszystkich zachodzących zmian jest wieczny ruch. Zdolność ciał (materii) do ruchu pojmowali jako obraz ich życia i duszy. Twierdzili, że „wszystko jest ożywione" (panpsychizm) – cała przyroda ma charakter dynamiczny oraz kreatywny, żyje i jest jednym, wielkim organizmem.
Jońscy filozofowie wypracowali pogląd, że świat ma jednorodną, materialną strukturę i jest zbiorem konkretnych ciał. Początkiem-zasadą świata, a zarazem właściwą naturą wszelkich rzeczy jest przenikający wszystko, wieczny prapierwiastek (arche, pramateria, pierwotny żywioł, prasubstancja), który ulega nieustannej przemianie i tym samym ożywia oraz różnicuje naturę. Na tej zasadzie z jedności (pierwotnego żywiołu) powstaje różnorodność. Zmienność występująca w naturze jest jej cechą charakterystyczną – wszystko się powtarza, a więc czas świata ma charakter cykliczny.
W filozofii przyrody po raz pierwszy nastąpiło odejście od samych tylko spekulacji myślowych na rzecz wniosków, wysnutych z rzeczywistych obserwacji zjawisk. Dlatego też szkołę tę określa się jako pierwszy materialistyczny nurt filozoficzny.

 

Wpływ filozofii przyrody na dalszy rozwój filozofii

Filozofia daje pogląd na świat. Ze wszystkich nauk jest najobszerniejsza i bada pojęcia najogólniejsze. Jest to nauka o tym, co dla ludzi najważniejsze oraz najcenniejsze – o istocie świata i miejscu człowieka w tym świecie.
Filozofia przyrody była pierwsza. Od niej zaczął się dalszy rozwój myśli filozoficznej. Epoka filozofii starożytnej trwała od VI w. p.n.e. do VI w. n.e. Później nastąpiły epoki filozofii średniowiecznej i nowożytnej. W tym czasie powstało wiele nowych kierunków filozoficznych. Jednak to właśnie filozofia przyrody stanowi „punkt wyjścia" dla całości myśli filozoficznej. Niektóre z poglądów filozofów-przyrodników nadal są aktualne. Ponieważ przypisywali oni życie całej materii, przez późniejszych „badaczy świata" nazwani zostali hylozoistami. Podobne myślenie przewijało się następnie w wielu innych nurtach filozoficznych i jest obecne także we współczesnej filozofii.
Filozofia przyrody bazowała na obserwacji, rozumowaniu i doświadczeniu, stąd określa się ją jako empiryczną. Tales (nazywany często „ojcem filozofii") jako pierwszy „badacz świata", przeszedł od myślenia mitologicznego do doświadczalno-badawczego. On oraz jego uczniowie wyjaśnili wiele zjawisk fizycznych i przyrodniczych, przyczyniając się do pogłębienia wiedzy o świecie. Prowadząc badania nad czterema żywiołami, odkryli w przyrodzie związki przyczynowo-skutkowe, czyniąc tym samym pierwszy krok w kierunku myślenia naukowego. Ich teorie dały podstawę innym nurtom filozofii materialistycznej oraz całej nowożytnej nauce europejskiej.