Wierzenia o duchach i istotach gór są mocno zakorzenione w starych tradycjach słowiańskich. Zachowane do dzisiaj opowieści zawierają już jednak sporo elementów chrześcijaństwa oraz lokalnych legend pasterskich. Wiele z nich dotyczy istot strzegących przyrody, pogody i ludzkich losów w górach.
1. Duchy opiekuńcze gór
- Beskidnicy – duchy dawnych zbójników, którzy po śmierci zostali w górach. Mieli chronić swoje skarby ukryte w jaskiniach, a wędrowcy mogli ich spotkać nocą przy ogniskach. Mogli być zarówno przyjaźni, jak i wrodzy.
- Dobrodzieje pasterscy – opiekunowie stad owiec i hal, czasem utożsamiani z duchami przodków baców.
- Dziwożony (Mamuny) – kobiece duchy gór i lasów. Według wierzeń mogły porywać dzieci lub podmieniać je na swoje „odmieńce”. Czasem pomagały pasterzom, ale tylko wtedy, gdy były traktowane z szacunkiem.
2. Istoty związane z pogodą i przyrodą
- Chmurniki – duchy, które „niosły chmury” i mogły sprowadzać burze lub grad. Baca, widząc chmurnika, próbował go odstraszyć dzwonieniem, zaklinaniem albo modlitwą.
- Wodniki beskidzkie – strzegły górskich potoków oraz strumieni. Nieostrożnym wędrowcom mogły wciągnąć nogi w wiry i przewrócić ich do wody.
- Świetliki – dusze zmarłych, które błąkają się po halach i polanach jako małe, tańczące światełka. Mogły prowadzić wędrowca do bezpiecznego miejsca albo wprost w przepaść, zależnie od intencji.
3. Legendarne postacie ludowe
- Liczyrzepa (Karkonosz) – choć bardziej znany z Sudetów, w niektórych podaniach pojawia się również w Beskidach jako władca gór, który mógł pomagać wędrowcom lub ich karać.
- Ogniste Baby – demoniczne istoty, widziane w noc świętojańską, tańczące na górskich halach i rozpalające magiczne ognie. Często neutralne wobec ludzi.
- Skalne Panny – zaklęte dziewczęta, które ukazywały się w pełnię księżyca na turniach i kusiły pasterzy, by zginęli w przepaści.
4. Najpopularniejsze góralskie zwyczaje ochronne
- Noszono gałązkę jałowca lub święcone zioła (bylicę, dziurawiec), aby odstraszyć mamuny i złe moce.
- Nigdy nie gwizdano w górach – wierzono, że to przywołuje złe duchy oraz burze.
- Pierwszą noc na hali baca spędzał przy ogniu, paląc specjalne zioła, aby „przywitać” duchy miejsca i zyskać ich przychylność.
- Nie wolno było pluć do watry (ogniska) ani gasić płomieni moczem. Obrażony ogień mógłby się zemścić i spalić gospodarstwo.
- Nie wymawiano nazw niektórych groźnych zwierząt, aby ich nie przywołać (stąd np.: „nie wywołuj wilka z lasu”).
srebrni.pl 