Beskidzkie legendy o czarownicach to mieszanina dawnych wierzeń słowiańskich, późniejszych lęków chrześcijańskich oraz góralskiej wyobraźni, silnie związanej z przyrodą, samotnymi szczytami i cyklem natury. Nie tworzą jednego „kanonu”, lecz żyją w przekazach lokalnych – od Babiej Góry po Beskid Śląski i Żywiecki. W beskidzkich opowieściach ludowych postać wiedunki zajmuje miejsce szczególne – na pograniczu świata ludzi, natury i dawnych wierzeń. Nie była ona czarownicą w późniejszym, demonizowanym sensie tego słowa, lecz kobietą „wiedzącą”: znającą rytmy przyrody, właściwości ziół i tajniki życia, które wymykały się oficjalnej nauce.
Kobieta wiedzy, nie lęku
Słowo wiedunka pochodzi od „wiedzieć” – rozumieć, rozpoznawać, czuć. W beskidzkich wsiach była to zazwyczaj zielarka, akuszerka lub opiekunka domowego ognia. Pomagała przy porodach, leczyła ludzi i zwierzęta, sporządzała „eliksiry na miłość”, odczyniała „złe uroki”, a także doradzała w sprawach codziennych i granicznych: choroby, śmierci, zmiany pór roku. Jej autorytet nie wynikał z władzy, lecz z doświadczenia i obserwacji natury. Wiedunka słuchała lasu, pogody i ciała człowieka, traktując je jako elementy jednej całości. W swojej pracy wykorzystywała zarówno rzetelną wiedzę zielarską, jak i tajemnicze rytuały magiczne, często odwołujące się do pomocy Matki Bożej i opieki świętych.
W legendach góralskich wiedunki zwykle żyją na obrzeżach wsi – przy lesie, potoku lub na hali. Te miejsca graniczne miały szczególne znaczenie symboliczne: były przestrzenią przejścia między tym, co znane, a tym, co dzikie i nieoswojone. Las dostarczał ziół, kory, żywic i korzeni, ale także ciszy i wiedzy przekazywanej z pokolenia na pokolenie. Mieszkały samotnie lub w otoczeniu rodziny, często przyuczając córkę / wnuczkę czy chętną dziewczynę ze wsi do pracy zielarskiej.
Beskidzkie legendy mocno podkreślają związek wiedunek (później czarownic) z naturą:
- znały zioła halne i leśne (np. dziurawiec, bylicę, piołun, arcydzięgiel czy jałowiec – stosowane zarówno w leczeniu, jak i w rytuałach ochronnych),
- rozumiały rytmy księżyca i pór roku,
- potrafiły „rozmawiać” z wiatrem, deszczem i zwierzętami.
Od wiedunki do czarownicy
Z czasem, wraz z narastającym wpływem chrześcijańskiej demonologii i lęku przed „nieoficjalną” wiedzą, postać wiedunki zaczęła ulegać zniekształceniu. Kobieta znająca zioła i przyrodę coraz częściej bywała postrzegana jako zagrożenie – przypisywano jej związki z diabłem, czarami i sabatami. Do ulubionych miejsc spotkań czarownic w Karpatach Zachodnich należały ponoć: polana Babie Łono w Tatrach (lokalizacja nieustalona, znana tylko z przekazów etnograficznych) oraz polana zwana Hałeczkową na Babiej Górze, dzisiaj już zupełnie zarośnięta lasem. Mgły, nagłe załamania pogody i trudna dostępność tego typu terenów wzmacniały wiarę w ich nadprzyrodzony charakter, czyniąc je tajemniczymi i groźnymi, w sam raz nadającymi się na czarownicze spotkania. Z czasem prześladowania wiedunek / czarownic stały się tak dotkliwe, że wiedza, która przez wieki służyła wspólnocie, stała się powodem wykluczenia i strachu, ulegając coraz większemu zatarciu.
Powrót do korzeni – od demonizacji do symbolu
W XIX i na początku XX wieku, wraz z rozwojem folklorystyki, czarownice zaczęto postrzegać nie jak szkodliwe wiedźmy, ale jako:
- relikt dawnych wierzeń przedchrześcijańskich,
- echo kobiecej wiedzy zielarskiej i medycznej,
- symbol niezależności i mocy poza oficjalnymi strukturami.
Dziś beskidzka wiedunka powraca jako symbol – nie tyle magiczny, co głęboko naturalny. Reprezentuje pamięć dawnych relacji człowieka z przyrodą, uważność na rytmy ciała i pór roku oraz holistyczne spojrzenie na zdrowie i życie. Jest przypomnieniem, że mądrość nie zawsze rodzi się w księgach, lecz często w ciszy lasu, obserwacji i doświadczeniu.
Beskidzka wiedunka – stojąca między legendą a naturą – jest echem świata, w którym człowiek nie dominował nad przyrodą, lecz uczył się z nią współistnieć.
srebrni.pl 