Gdy słyszymy słowo „berserk”, widzimy nordyckiego wojownika w futrze niedźwiedzia lub wilka, wpadającego w bitewny szał. Postać znaną z sag islandzkich, m.in. z kręgu Ynglinga Saga, w których opisywani są legendarni wojownicy Odyna. Ale czy podobne zjawisko mogło istnieć u Słowian? I czy z tej samej potrzeby kulturowej narodził się wilkołak?
Kim byli zwierzęcy wojownicy?
Historyczne źródła skandynawskie opisują ich jako elitarnych wojowników epoki wikingów (VIII–XI w.). Według opisów wpadali w stan niezwykłego pobudzenia, tak zwany berserkgang. Podczas transu bitewnego walczyli bez zbroi, ryczeli jak dzikie zwierzęta; podobno nie odczuwali bólu, ignorowali rany, w szale gryźli własne tarcze. Samo słowo „berserk” wywodzi się ze staronordyckiego ber-serkr i bywa tłumaczone jako „niedźwiedzia koszula”, czyli wojownik noszący skórę niedźwiedzia. Obok nich wspominani są także úlfheðnar, wojownicy wilczy, utożsamiający się symbolicznie z wilkiem. Ważne jednak, że berserk czy úlfheðnar to nie tylko „szalony wojownik”. To figura człowieka przekraczającego granicę między kulturą a naturą. Wchodzącego w stan bardziej lub mniej kontrolowanej dzikości. Już tu widać pierwsze tropy prowadzące do legend o ludziach przemieniających się w zwierzęta.
Nie mamy bezpośrednich źródeł mówiących o tego typu słowiańskich wojownikach. Kroniki, takie jak np. XII-wieczne zapisy Helmolda z Bozowa, opisują wojowniczość plemion słowiańskich, ale nie wspominają o rytualnym „szale zwierzęcym” wprost. Jednak badacze kultur indoeuropejskich zwracają uwagę na coś bardzo ciekawego. Mianowicie, w wielu dawnych społecznościach istniały młodzieńcze bractwa wojowników, które funkcjonowały poza strukturą społeczną. Młodzi chłopcy symbolicznie „umierali” i przechodzili inicjację w męskość poprzez kontakt z dzikością, przyjmowali też totemiczne zwierzę – często niedźwiedzia lub wilka. Ten motyw jest wspólny dla ludów indoeuropejskich. A Słowianie do tej rodziny należeli. W Karpatach również mamy opowieści o ludziach, którzy przekroczyli granicę zwykłego człowieczeństwa. Na przykład… Janosik. W tradycji i legendzie był zbójnikiem, który wiódł życie poza prawem, otaczała go pół-demoniczna aura, w licznych opowieściach posiadał nadludzką siłę, a kule go omijały. Podobnie jak berserk czy úlfheðnar był „nie do zabicia”. Oczywiście zbójnik nie jest berserkiem. Ale kulturowo widać podobieństwo.
A Słowianie?
Czy wikingowie dali początek legendzie o wilkołakach?
Tutaj robi się naprawdę ciekawie. Motyw przemiany człowieka w wilka pojawia się w całej Europie i ma bardzo różne źródła – od wierzeń ludowych, przez demonologię, po średniowieczne procesy o czary. Wiadomo, że wikingowie docierali do Europy Wschodniej (Ruś Kijowska – Waregowie) i handlowali na szlakach rzecznych, lecz brak dowodów, by pozostawili na naszych ziemiach głębszy ślad kulturowy. Można jednak przypuścić, że przywieźli ze sobą swoje opowieści o wojownikach-niedźwiedziach czy wojownikach-wilkach, którzy przyjmowali cechy drapieżnika. Najprawdopodobniej też wśród Słowian istniały dawniej struktury inicjacyjne, oparte na „staniu się dzikim”, o których pamięć przetrwała w wielu społecznościach. Historie wikingów o mężczyznach w zwierzęcych skórach, wpadających w dziki szał i przekraczających granicę człowieczeństwa, mogły więc trafić na podatny grunt.
Wilkołak – potwór czy echo dawnego rytuału?
W kulturach indoeuropejskich wilk bywa symbolem dzikości, siły poza społeczeństwem, inicjacji oraz przekroczenia porządku. Folklor słowiański opisuje postać wilkołaka – człowieka przemieniający się w wilka. Czasem jest to klątwa, czasem kara, a czasem wynik przekroczenia jakiegoś tabu. Motyw „stania się wilkiem” jest tu zaskakująco podobny do nordyckich úlfheðnar. Większość etnologów sugeruje jednak, że wilkołak może być zniekształconym echem dawnych praktyk inicjacyjnych. Gdy pierwotne znaczenie rytuału zanikło, pozostał mit – już nie o wojowniku, lecz o potworze. To, co kiedyś było sakralne, stało się demoniczne.
Możemy porównać:
| Berserk | Wilkołak |
| Wejście w „zwierzę” przed bitwą | Niekontrolowana przemiana |
| Siła zwierzęcia | Utrata człowieczeństwa |
| Wojownik elity | Wykluczony, przeklęty |
| Rytuał wojenny | Klątwa, czary |
Możliwe więc, że u Germanów archetyp „wojownika-wilka” pozostał związany z elitą militarną, a u Słowian – wraz z przemianami religijnymi i chrystianizacją – przekształcił się w postać demoniczną. Nie był potworem, lecz cieniem dawnego wojownika, którego świat już nie rozumiał. To jednak żaden dowód. To po prostu hipoteza kulturoznawcza 🙂
srebrni.pl 