W kulturach ludów słowiańskich zboże odgrywało wyjątkową rolę: zarówno jako podstawowe pożywienie, jak i symbol dostatku, płodności oraz ciągłości życia. W polskiej tradycji ludowej dawniej nazywano je żytem / żytkiem – od prasłowiańskiego słowa žiti, czyli „żyć”. Pierwotnie określało zatem to, co „daje życie”, „pożywienie” lub „plon”. „Kto miał żytko, ten miał wszytko” – a więc, kto posiadał zboże, ten był bogaty, nie musiał się martwić, jak przetrwa zimę oraz przednówek. Z czasem, wraz z przyjęciem chrześcijaństwa, słowo „żytko” pozostało tylko jako oznaczenie żyta (wytrzymały, żywotny gatunek, który przeżyje nawet w trudnych warunkach), zaś wszystkie gatunki łącznie zaczęto nazywać „zbożem”, gdyż „od Boga pochodziły”, były „świętym bożym darem”.
Dla naszych słowiańskich przodków cykl życia zboża – od zasiewu, przez wzrost i dojrzewanie, aż po żniwa i ponowne wysianie ziarna – stanowił metaforę ludzkiego losu. Zboże towarzyszyło najważniejszym obrzędom związanym z „kołem życia”: od narodzin, przez dorosłość i małżeństwo, aż po śmierć i wyobrażenie odrodzenia. Nic więc dziwnego, że uprawie zbóż, żniwom czy wypiekowi chleba towarzyszyły liczne nakazy i zakazy, modlitwy oraz praktyki magiczne.
Ludowe zwyczaje obrzędowe
W polskiej kulturze ludowej pozostały liczne, dobrze udokumentowane ślady dawnych wierzeń słowiańskich, w których zboże utrzymało swoją wyjątkową rangę. Zachowało się wiele zapisów etnograficznych, świadczących o traktowaniu zboża jako symbolu płodności oraz potężnego środka magii ochronnej.
- Wierzono, że w zbożu rezyduje siła witalna pola oraz duchy przodków, które opiekują się plonami (Dziady). Siew często zaczynano od odmówienia pacierza na klęczkach, a pierwsza porcja ziarna siewnego była poświęcona w kościele. Pierwszej orce towarzyszyły specjalne modlitwy oraz kropienie pól wodą święconą.
- Zbożu i słomie przypisywano silne właściwości odganiające demony; broniły także przed czarownicami psującymi mleko u krów.
- Noworodkom, jeszcze nieochrzczonym, do kołyski wkładano garść zboża, jako ochronę przed złymi siłami.
- Kłosy z ziarnem symbolizowały mnogość. Stąd zwyczaj obsypywania nowożeńców ziarnami na progu domu. Miało to zagwarantować im nie tylko bogactwo materialne, ale i dużą liczbę potomstwa (płodność) oraz że w ich domu nigdy nie zabraknie chleba.
- Podczas stawiania nowej chałupy, ziarna zbóż wsypywano w węgły (narożniki) domu. Miało to chronić budynek przed uderzeniem pioruna oraz zapewnić domownikom stały dostatek.
- Zmarłym sypano ziarno do grobów lub na mogiły, aby zapewnić ich duszom odrodzenie w zaświatach.
- W Wigilię w kącie izby stawiano snop zboża (tzw. Diduch). Miał przyciągać dostatek i chronić przed złem. Po wieczerzy dzieci wiązały łyżki słomą i wkładały je do snopa, co miało sprawić, że bydło na pastwiskach będzie trzymać się razem.
Symbolika zboża w Beskidach
W kulturze beskidzkiej zboże również zajmowało poczesne miejsce. Podobnie jak mieszkańcy innych regionów Polski, górale beskidzcy uważali je za dar boży. Wierzyli w jego boskie pochodzenie, a każde upuszczone ziarenko traktowali z głębokim szacunkiem. Szczególne znaczenie miał owies, który dobrze sprawdzał się w górskich warunkach, pojawiał się więc w wielu lokalnych zwyczajach.
- Powszechna była legenda (nie tylko w Beskidach), według której kłosy z ziarnem pierwotnie rosły na całej długości źdźbła, od samej ziemi. Ta obfitość rozzuchwaliła ludzi, którzy mając wiele chleba, zaczęli wyjadać tylko środek i wyrzucać skórki. Rozgniewany brakiem szacunku dla pożywienia, Bóg postanowił ukarać takie marnotrawstwo i odebrać ludziom zboże. Wówczas Matka Boska chwyciła w dłoń źdźbło, prosząc, by zostawił chociaż tyle ziarna, ile zmieści się w Jej dłoni – stąd dzisiejszy kształt kłosa na samym czubku słomy.
- 26 grudnia w beskidzkich kościołach święcono owies. Wychodząc ze świątyni lub po powrocie do domu, górale obsypywali się nawzajem ziarnem „na pamiątkę” ukamienowania św. Szczepana, ale też „na urodzaj” i zdrowie. Kto pierwszy wrócił wtedy z kościoła i został obwiązany słomą, ten miał cieszyć się wyjątkową krzepkością.
- W niektórych rejonach Beskidów ziarno sypano na sprzęty domowe, na których spoczywała trumna, aby „odkupić” przestrzeń i uniemożliwić zmarłemu powrót w roli strzygonia czy upiora.
- Na koniec żniw na polu pozostawiano kępę niezżętego zboża, zwaną „przepiórką” lub „brodą”. Wiązano ją, ozdabiano kwiatami, a pod kłosy kładziono płaski kamień z kawałkiem chleba i solą. Była to ofiara dla ziemi i duchów opiekuńczych pól, mająca zapewnić ciągłość plonów w kolejnym roku.
Historia zboża w kulturze ludowej pokazuje, jak silnie codzienne życie splatało się niegdyś z symboliką, religią i wyobrażeniami o świecie. Ten naturalny rytm stał się dla człowieka obrazem własnego losu – życia, przemijania i odradzania się. Nic dziwnego, że kłos zboża przez wieki pozostawał jednym z najważniejszych symboli dostatku i nadziei. Warto jednak pamiętać, że wiele z opisanych zwyczajów znamy przede wszystkim z późniejszych przekazów etnograficznych, często pochodzących już z XIX i XX wieku. Nie wszystkie można bezpośrednio przypisać czasom przedchrześcijańskim ani uznać za wspólne wszystkim Słowianom. Dawne wierzenia przez stulecia zmieniały się, przenikały z chrześcijaństwem i przybierały lokalne formy. Dlatego ludowa symbolika zboża jest raczej zapisem długiego procesu kulturowego niż niezmienionym dziedzictwem jednej, „słowiańskiej” tradycji.
