Kurhany i starożytne groby w Beskidach
Kurhany w Beskidach to temat bardzo interesujący, ale trzeba zachować ostrożność. W przeciwieństwie do niektórych regionów Polski (Pomorze, Mazowsze, Roztocze czy okolice Krakowa), Beskidy nie są obszarem bogatym w dobrze zachowane cmentarzyska kurhanowe. Większość znanych stanowisk archeologicznych w Beskidach to grodziska, ślady osadnictwa, szałasy pasterskie i pozostałości średniowieczne. Jednak w okolicach Beskidów można spotkać kilka rodzajów obiektów, które bywają nazywane „kurhanami”.
1. Domniemane kurhany słowiańskie
W niektórych miejscach Beskidu Śląskiego i Żywieckiego lokalna tradycja wspomina o „kopcach” lub „grobach wojowników”. Często pojawiają się również opowieści o mogiłach dawnych władców. Część z nich faktycznie może mieć znaczenie archeologiczne, ale wiele nigdy nie zostało przebadanych naukowo. Niektóre zaś okazały się naturalnymi formami terenu lub późniejszymi celowymi nasypami – kopcami granicznymi i pasterskimi, wyznaczającymi granice gospodarstw czy miejsca wypasu.
2. Opowieści o „mogiłach zbójników”
W Beskidzie Śląskim i Żywieckim spotyka się miejsca zwane: Zbójnicką Mogiłą, Zbójnickim Kopcem czy Mogiłą Harnasia. Można je znaleźć m.in. w okolicach Baraniej Góry, Romanki i Babiej Góry, ale zazwyczaj są to przekazy ludowe, a nie potwierdzone stanowiska archeologiczne. W XIX wieku część lokalnych badaczy interpretowała niektóre nasypy ziemne jako mogiły. Współcześnie nie ma jednoznacznych dowodów, że były to rzeczywiście kurhany grzebalne. Najczęściej są to miejscowe nazwy terenowe związane z opowieściami o zbójnikach.
3. Legendy o „pogańskich grobach”
W Beskidach istnieje wiele miejsc o nazwach typu: Pogański Kamień, Diabelski Kamień, Święte Źródło, Uroczysko, Czarci Kamień itp. Nie są to jednak żadne „miejsca mocy” ani ślady dawnych pochówków, lecz naturalne formacje skalne, źródła o lokalnym kulcie leczniczym, miejsca dawnych granic lub spotkań pasterzy albo obiekty, którym okoliczni mieszkańcy z jakichś przyczyn nadali nadprzyrodzone znaczenie. Niektóre mogły mieć znaczenie rytualne w przeszłości, ale bez badań archeologicznych nie da się tego potwierdzić.
4. A jednak coś jest…
Kurhany na Palenicy (nad Doliną Wapienicy w Bielsku-Białej) są jednym z najbardziej zagadkowych obiektów archeologicznych Beskidu Śląskiego. Odkryto tam tajemniczy kamienny krąg oraz kompleks około 100 kamiennych kopców rozciągających się na grzbiecie między Palenicą a Kopanami. Kopce mają zwykle od 1 do 4 metrów średnicy i około 0,5 m wysokości.
Czy są to prawdziwe kurhany? Tego właśnie nie wiadomo. Badania archeologiczne prowadzone w latach 90. objęły część kopców, ale nie przyniosły jednoznacznej odpowiedzi. Nie znaleziono materiału pozwalającego dokładnie określić ich wiek ani funkcję. Wysuwano różne hipotezy: kurhany lub groby ciałopalne, miejsca związane z dawnym kultem, element większego założenia obronnego, kopce graniczne czy pozostałości działalności gospodarczej (np. usuwania kamieni z polan).
Miejsce to wciąż budzi sporo emocji, bo poza kopcami znajduje się tam także kamienny wał otaczający szczyt Palenicy. Dawniej przypisywano mu cechy starożytnej warowni, a niektórzy badacze sugerowali funkcję obserwacyjną lub ceremonialną. Jednocześnie brak śladów stałego osadnictwa utrudnia interpretację.
Tymczasem wśród mieszkańców Wapienicy i Jaworza od dawna krążą opowieści o tym miejscu, jako: słowiańskich kurhanach, terenie dawnych obrzędów, ukrytych skarbach, tajemnym punkcie spotkań czarownic oraz strażnicy pilnującej szlaku solnego prowadzącego przez Beskidy.
Badacze wysuwają ostrożną tezę, że Palenica jest autentycznym stanowiskiem archeologicznym o niejasnej funkcji, ale obecnie nie ma dowodów pozwalających jednoznacznie nazwać znajdujące się tam kopce słowiańskimi kurhanami. Niektórzy uważają takie obiekty za element większego systemu prehistorycznych punktów kontrolujących przejścia przez Karpaty w epoce brązu i wczesnej epoce żelaza.
Dla osób interesujących się dawnymi Słowianami jest to jednak jedno z najbardziej intrygujących miejsc w Beskidzie Śląskim, ponieważ łączy w sobie kamienny krąg, liczne kopce, strategiczne położenie i bogatą lokalną tradycję.
Najuczciwszy wniosek historyczny
Beskidy nie są regionem z dużą liczbą potwierdzonych słowiańskich grobów i kurhanów. Za to są miejscem, gdzie:
- istniały ważne grody i osady od epoki brązu po średniowiecze,
- góry, źródła i polany miały silne znaczenie symboliczne dla mieszkańców,
- folklor zachował pamięć o „świętych miejscach”, zbójnikach, duchach i obrzędach sezonowych.
To właśnie połączenie archeologii, krajobrazu i żywej tradycji ludowej sprawia, że temat dawnych miejsc kultu w Beskidach jest wciąż żywy i pociągający zarówno dla mieszkańców, jak i turystów.
srebrni.pl 